Độc đáo nhạc cụ người Mông

TQĐT - Dân tộc Mông ở tỉnh ta có khoảng trên 200 nghìn người, đứng thứ 4 sau dân tộc Tày, Dao, Cao Lan. Dân tộc Mông phân bố ở tất cả các huyện trong tỉnh. Đời sống văn hóa tinh thần của người Mông vô cùng phong phú, trong đó không thể thiếu các nhạc cụ dân tộc tiêu biểu như: Khèn, đàn môi, khèn lá, sáo, ống hát.

Ông Giàng Minh Phong, thôn Khuổi Khít, xã Kiến Thiết (Yên Sơn) khẳng định, đàn ông người Mông trên mười tuổi phải tập thổi khèn, nhưng để làm được chiếc khèn chuẩn thì không phải ai cũng làm được. Ông Phong bảo, ống khèn Mông thường được người Mông làm từ cây trúc và thân khèn là gỗ pơ mu. Ống trúc lớn nhất và cũng là ngắn nhất với trọng trách giữ nhịp. Các ống trúc nhỏ còn lại theo kích thước to nhỏ mà có âm thanh trầm bổng, cao thấp. Khèn Mông không có nốt nhạc nên người học phải cảm nhận bằng đôi tai.

Đối với các dân tộc khác nghe khèn Mông thấy nó kêu hay, còn người Mông hiểu tiếng khèn nói gì. Bởi tiếng khèn Mông thường gắn với các làn điệu dân ca Mông. Mà làn điệu dân ca Mông rất phong phú, tinh tế, sâu sắc. Nó ăn sâu vào đời sống tinh thần nên người Mông đều thuộc. Mỗi ngành Mông lại có cách cấu tạo khèn khác nhau chút ít, song vẫn thể hiện được sự dặt dìu, cuồng nhiệt, pha chút hoang dã của người Mông. Hiện nay, thôn Khuổi Khít có đội văn nghệ với 10 thành viên, vào những ngày lễ Tết thường biểu diễn phục vụ nhân dân, tham gia giao lưu, liên hoan văn nghệ.


 Đội văn nghệ xã Xuân Lập biểu diễn khèn tại Lễ hội Lồng tông huyện
Lâm Bình năm 2017.

Trong đời sống hàng ngày, vui hay buồn người Mông cũng mang khèn ra thổi. Người Mông thường thổi khèn khi xuống chợ, khi đi tìm hiểu người yêu và trong các lễ hội. Anh  Lò A Lánh, thành viên đội văn nghệ xã Xuân Lập (Lâm Bình) tâm sự, học thổi khèn Mông rất khó, người thổi giỏi bảy ngày bảy đêm không hết bài. Khi thổi phải kết hợp các vũ điệu múa khèn như đan chân, nhẩy giật lùi, nhào lộn, vặn người. Tuy không hiểu người Mông nói gì trong điệu khèn, nhưng người nghe, người xem khó tính nhất cũng bị chinh phục bởi tiếng khèn với tiết tấu âm thanh dễ đi vào lòng người và các vũ điệu múa khèn rất điêu luyện. 

Ngoài cây khèn tiêu biểu, người Mông còn nhiều nhạc cụ độc đáo. Xem chị Vàng Thị Sang, thôn Đồng Trang, xã Hùng Lợi (Yên Sơn) biểu diễn khèn lá, ai cũng cảm thấy thích thú. Khèn lá dễ thổi, muốn âm thanh kêu hay phải chọn được lá tốt. Người phụ nữ Mông thổi khèn theo các làn điệu dân ca Mông, thường đáp lời cho tiếng tỏ tình bằng khèn của đàn ông Mông. Người Mông còn có các loại sáo đơn lưỡi gà. Âm thanh của sáo Mông rất độc đáo, trong trẻo, êm ái thấm sâu vào lòng người. Sáo Mông có nhiều loại như sáo dọc, sáo tiêu, sáo ngang, sáo gọi chim.

Trong dân gian, sáo Mông là nhạc cụ của các chàng trai. Đàn ông Mông thường mang theo sáo như một người bạn đường, trong lao động và là công cụ đắc lực trong việc chinh phục trái tim các cô gái. Tiếng sáo say đắm gọi người yêu và thổ lộ tâm tình cùng nàng trong những đêm trăng sáng trên các triền núi cao. Bên cạnh sáo, người Mông còn có nhạc cụ đàn môi cũng dùng để tỏ tình giao duyên. Đàn môi được làm từ một mảnh lá đồng hình lá lúa, khi gảy lưỡi gà có độ rung. Khoang miệng của người thổi chính là bầu cộng hưởng phát ra tiếng to nhỏ, thanh trầm, luyến láy theo ý của người chơi. Âm sắc của đàn môi phỏng theo các làn điệu dân ca Mông, tạo ra ngôn ngữ âm nhạc đặc trưng của người Mông.

Người Mông còn một loại nhạc cụ độc đáo nữa là ống hát. Ống hát được làm từ ống tre mai, vầu dài khoảng 20 cm, đường kính ống 10 cm. Ống hát một đầu để hở, một đầu được bịt bằng bong bóng bò, có một sợi chỉ lanh chạy xuyên qua hai ống hát để nối với nhau có tác dụng truyền âm. Hai ống hát thường để cách nhau 10 - 20 m, một đầu hát và một đầu để nghe. Hát ống là một hình thức sinh hoạt văn nghệ tập thể thường diễn ra ở các lễ hội, phiên chợ đông người ngoài bãi chơi. Đây cũng là một trong những nét sinh hoạt văn hóa rất đặc trưng của người Mông.

Trong các ngày lễ, Tết, người Mông ở các địa phương thường mang những tiết mục văn nghệ đặc sắc của dân tộc mình đi biểu diễn. Qua đó, góp phần làm phong phú thêm đời sống văn hóa tinh thần, bản sắc văn hóa của đồng bào các dân tộc trên địa bàn tỉnh. 

Bài, ảnh: Quang Hòa

Tin cùng chuyên mục